હેમકાવ્યો

ડર ન હેમંત રીત બદલવામાં
બેધડક નામ લઈ લે મત્લામાં*

મંઝિલો જાય છોને ચૂલામાં
અમને ગોઠી ગયું છે રસ્તામાં

એને ભીંજાતી જોયા કરવાની
પાણીપાણી થવાનું વર્ષામાં

કંઈક કાંટાળી યાદો ભોંકાઈ
ફૂલ શો એક ચહેરો સ્મરવામાં

એ હકીકત હશે કે બીજુ કંઈ
સપનું આવે કદી જો સપનામાં!

- હેમંત

છંદવિધાનઃ ગાલગા ગાલગાલ ગાલલગા/ગાગાગા

*મત્લા -> ગઝલનો પ્રથમ શેર.
સામાન્યતઃ ગઝલના છેલ્લા શેર (મક્તામાં) કવિનું નામ આવે એવી પ્રથા છે.

દુઃખીને, ન્યાલને, સમજી શકું છું
સમયની ચાલને સમજી શકું છું

અમારા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં આંસુ?
તમારી ઢાલને સમજી શકું છું

અધર અડવા જતા સામા મળેલા
ગુલાબી ગાલને સમજી શકું છું

ફૂંટી નીકળ્યો છે પાંપણમાં અનાયાસ
નકામા ફાલને સમજી શકું છું

બધે હોવા છતાં ક્યાંયે ન હોવું
હવાના હાલને સમજી શકું છું

-હેમંત

છંદવિધાનઃ લગાગાગા લગાગાગા લગાગા

પ્રણયભીની યાદો લહર થઈ ગઈ છે
અગન અન્ય સૌ બેઅસર થઈ ગઈ છે

વિરહનો તણાવ આ સમય પર પણ આવ્યો
કે એકેક પળ એક પ્રહર થઈ ગઈ છે

મિલન આપણું ક્યાં છૂપું રહી શકે છે?
હવા પણ હવે ગુપ્તચર થઈ ગઈ છે

મને જોઈને ફૂલ જેવું હસો છો
તો મારીયે વૃત્તિ ભ્રમર થઈ ગઈ છે

કવન ક્યાં છે? આ તો પ્રણયઊર્મિઓ છે
અનાયાસ જે માપસર થઈ ગઈ છે

કોઈ દાદ આપે ન આપે ગઝલને
તમે સ્મિત આપ્યું, કદર થઈ ગઈ છે

- હેમંત

છંદવિધાનઃ લગાગા લગાગા લગાગા લગાગા

માપસર –> છંદમાં હોવું
કવન –> કાવ્ય

આ વિશ્વના લયનું લલગાગા લલગાગા
સ્પંદન છે હૃદયનું લલગાગા લલગાગા

નક્ષત્ર, ગ્રહો, સૂર્ય, શશી – શબ્દ ગગનનાં
ને અસ્ત-ઉદયનું લલગાગા લલગાગા

ટકટકતો નથી એ હવે ઘડિયાળના કાંટે
ખળખળવું સમયનું લલગાગા લલગાગા

તૂટતો રહે, જોડાતો રહે દૃષ્ટિનો સેતુ
ભય મિશ્ર પ્રણયનું લલગાગા લલગાગા

આંખોમાં નિમંત્રણ અને શબ્દોમાં નિયંત્રણ
ઈચ્છાનું-વિનયનું લલગાગા લલગાગા

યાદોના ભરાવાનો આ કાગળ પર ઉતારો
સંચય અને વ્યયનું લલગાગા લલગાગા

શબ્દોથી બને પંક્તિ, તૂટે પંક્તિથી શબ્દો
સર્જન ને વિલયનું લલગાગા લલગાગા

મુજ મૌનનું ઐશ્વર્ય બન્યું શબ્દનો વૈભવ
સંધાન ઉભયનું લલગાગા લલગાગા

“હેમંત” રદિફ, કાફિયા રમતા રહે મનમાં
બાકીના વિષયનું લલગાગા લલગાગા

- હેમંત

ક્યાં કહું છું કે ફૂલછાબ આપો
ફૂલ એક આપો, પણ ગુલાબ આપો
Do not copy this
કાળી રાતોને જેમ ચંદ્ર મળે
બંધ આંખોને એનું ખ્વાબ આપો
give link to this page if needed
સ્વપ્ન આંખોએ કેટલાં જોયાં?
ચાલો, આંસુ ભીનો હિસાબ આપો
give link to this page if needed
આંખોઆંખોમાં પ્રશ્ન પૂછ્યો છે
હોઠથી હોઠને જવાબ આપો
Do not copy this
મેં તો મનમાં હતું એ પૂછી લીધું
આપોઆપો, હવે જવાબ આપો!
give link to this page if needed
એટલે તારા તોડી લાવ્યો નથી
કાલે કહેશો કે આફતાબ આપો
Do not copy this
એ પૂછે છે જીવન વિશે હેમંત
એને કોરી ખૂલી કિતાબ આપો
give link to this page if needed
- હેમંત

છંદવિધાનઃ ગાલગા ગાલગાલ ગાગાગા/ગાલલગા

વાદળો વીખરાઈને તડકો પડ્યો છે
ચાલ રમવા આંગણે તડકો પડ્યો છે
Do not copy this
ઝાડ પર પડતાં જ એ તૂટ્યો તડાતડ
છાંયડે વેરાઈને તડકો પડ્યો છે
give link to this page if you want to site it
ચમકે છે એની ભીની કાળી ત્વચા પર
રોડ પર રેલાઈને તડકો પડ્યો છે
Do not copy this
એના તનનો સપ્તરંગી ભેદ ઊઘડ્યો
નભમાં નહાઈ-ધોઈને તડકો પડ્યો છે
give link to this page if you want to site it
પૂર્ણિમાની ચાંદની બીજું તો શું છે
ચાંદ પર આજે બધે તડકો પડ્યો છે
Do not copy this
- હેમંત

છંદવિધાનઃ ગાલગાગા ગાલગાગા ગાલગાગા

એમ થોડો લગાવ રાખે છે
સ્વપ્નમાં આવજાવ રાખે છે

ક્યાં એ આપે છે છૂટ્ટો દોર કદી
હલકો હલકો તણાવ રાખે છે

ફૂલ શી જાત રક્ષવા માટે
કાંટા જેવો સ્વભાવ રાખે છે

એ તો દબડાવવા સમંદરને
ફક્ત કાગળની નાવ રાખે છે

ભૂલી ગઈ છે સુગંધી ઘટનાઓ
યાદ એક અણબનાવ રાખે છે

- હેમંત

છંદવિધાનઃ ગાલગા ગાલગાલ ગાગાગા/ગાલલગા

જાણીશ કેમ જગને જો વિસ્મય નહીં કરે?
જાણીશ જાતને જો તું સંશય નહીં કરે

તું તારવી લે તર્કથી વૈફલ્ય તર્કનું
બુદ્ધિ પછી પ્રવાસમાં વ્યત્યય નહીં કરે

શ્રદ્ધાથી મળતા શબ્દને તું આચરણમાં મૂક
શબ્દો શું કામના જો તું પ્રત્યય નહીં કરે

જાતે જગાડ દૃષ્ટિમાં હેમંત દિવ્યતા
વર્ણન આ યુદ્ધનું કોઈ સંજય નહીં કરે

- હેમંત

છંદ-વિધાનઃ ગા ગાલગાલ ગાલલગા ગાલગાલ ગા

થોડાંક શબ્દાર્થઃ

પ્રત્યય – જાત-અનુભવ
વૈફલ્ય – વિફળતા, નિરર્થકતા
વ્યત્યય – રૂકાવટ

જ્યાં હું જન્મી ત્યાં મને ભઠ્ઠીમાં સેકવામાં આવી
જ્યાં સુધી હું લાલ, સુક્કી અને કઠણ ન થઈ ગઈ ત્યાં સુધી

કારણ આપવામાં આવ્યું
કે મને તૈયાર કરવામાં આવી રહી હતી
મારે એક દિવસ “મારા પોતાના” ઘરનો હિસ્સો બનવાનું હતું
એ ઘરના તડકા છાયા સહેવાની તાકાત તો મારામાં હોવી જોઈએને!

અને પછી એક દિવસ હું આવી
“મારા પોતાના” ઘરે

અને આ “મારા પોતાના” ઘરના લોકોને
તડકો, ઠંડી અને વરસાદથી બચાવવા માટે
હું જડાઈ ગઈ ક્યાંક
આ ઘરની દિવાલોમાં

ઘરના બધાનું જીવન સરળ બને એટલા માટે
મેં એક ખડતર જીવન જીવ્યાં કર્યું

અને આ “મારા પોતાના” ઘરમાં
ભાગ્યે જ કોઈને ખ્યાલ છે
કે મારું પોતાનું,એમનાથી અલગ
કોઈ અસ્તિત્વ છે, હોઈ શકે કે હોવું જોઈએ

એમની વાત જવા દો
આટલા વર્ષો પછી
મનેય પાકો ખ્યાલ નથી કે
મારું એમનાથી અલગ કોઈ અસ્તિત્વ છે કે નથી

બધાને એમ છે
કે આ રીતે જીવવું એ જ તો મારું કર્તવ્ય છે
આ જ તો છે આપણી
હજારો વર્ષોની પરંપરા

મને ઓળખી?

હું છું
આ દેશના લાખો ઘરોમાં જોવા મળતી
“પોતાના” ઘર માટે
એ જ ઘરની દિવાલોમાં ક્યાંક જીવંત ચણાઈ ગયેલી
એક ઈંટ

- હેમંત

ગુલાબી કાગળ ઉપર દિલના ઘાવ લખવાના
નયન મળ્યાં ને બનેલો બનાવ લખવાના

કશે ન લાગતા મનનો લગાવ લખવાના
તમારો વધતો જતો દુષ્પ્રભાવ લખવાના

તમારી યાદનો જંગી જમાવ લખવાના
હૃદયમાં કાયમી એનો પડાવ લખવાના

તમારો ચહેરો જરી બદલે ભાવ, લખવાના
ને અટકળોની વધે આવજાવ, લખવાના

અમારી જિંદગી રેતાળ સાવ, લખવાના
તમારું હોવું, મીઠા જળની વાવ, લખવાના

તમારો ચહેરો નથી આસપાસમાં માટે
નયન કર્યા કરે છે ભીની રાવ, લખવાના

લખી લખીને અમે શું લખીશું માફીમાં?
દલીલ પાંગળી, લૂલો બચાવ લખવાના

છે અંતર આપણી વચ્ચે ભલેને દરિયાનું
અમે તો પત્રમાં કેવી છે નાવ લખવાના

-હેમંત

નજીક આવે છે એ મારી ને અડવા પણ નથી દેતી
મને છંછેડીને પાછી ઝગડવા પણ નથી દેતી

કરી વાતો જુદાઈની મને રડમસ કરી મૂકશે
પછી ગમ્મત કરી કહે છે ને રડવા પણ નથી દેતી

હું એની છેડતી કરનાર પર ગુસ્સો કરું ત્યારે
એ ઝાલી બાવડું રોકે છે લડવા પણ નથી દેતી

જુદાઈની પળે જળ આંખના ખૂણે તો બાઝે છે
પણ એ આંસુ નયનમાંથી દદડવા પણ નથી દેતી

ધરી ધીરજ ઘણી તો પણ મને એ મારી ધીરજના
ફળો મીઠા નથી દેતી ને કડવા પણ નથી દેતી

કહે છે મિત્ર છો મારા તમે સૌથી કરીબી પણ
નથી એ પ્રેમમાં પડતી ને પડવા પણ નથી દેતી

- હેમંત

ભાસ ચાલે છે, રાસ ચાલે છે
કંઈક અજબ આસપાસ ચાલે છે

કાળના ગર્ભમાં આ ઘટનાઓ
ક્યાંથી પહોંચી, તપાસ ચાલે છે

જાત બાળુ છું જાતને જોવા
અંદર એનો ઉજાસ ચાલે છે

ક્યાં પકડમાં એ પાંચ આવે છે
એ જ અજ્ઞાતવાસ ચાલે છે

થોડો મેલો તો હું થવાનો છું
જ્યાં સુધી આ લિબાસ ચાલે છે

શૂન્યમાંથી બન્યો છું હું હેમંત
શૂન્ય બનવા પ્રયાસ ચાલે છે

- હેમંત