હેમકાવ્યો

તમે ઝંખો છો એ મૃગજળ તમારે આંગણે આવે
નવા રૂપે પુરાણું છળ તમારે આંગણે આવે

ગગનનું શ્વેત વાદળ રંગ અને ખુશબૂની ચાહતમાં
બનીને પુષ્પ પર ઝાકળ તમારે આંગણે આવે

રવિવારે સવારે ચા અને અખબાર સાથે લઈ
નિરાંતે બેસવાની પળ તમારે આંગણે આવે

સમજજો હું વ્યથાને શબ્દમાં મૂકી નથી શકતો
કદી જો કોરો એક કાગળ તમારે આંગણે આવે

બધાને ભાવભીનો આવકાર આપો, ખબર ક્યાં છે
કયા રૂપે હવે શામળ તમારે આંગણે આવે!

- હેમંત

છંદ-વિધાનઃ લગાગાગા લગાગાગા લગાગાગા લગાગાગા

ગુલાબી કાગળ ઉપર દિલના ઘાવ લખવાના
નયન મળ્યાં ને બનેલો બનાવ લખવાના

કશે ન લાગતા મનનો લગાવ લખવાના
તમારો વધતો જતો દુષ્પ્રભાવ લખવાના

તમારી યાદનો જંગી જમાવ લખવાના
હૃદયમાં કાયમી એનો પડાવ લખવાના

તમારો ચહેરો જરી બદલે ભાવ, લખવાના
ને અટકળોની વધે આવજાવ, લખવાના

અમારી જિંદગી રેતાળ સાવ, લખવાના
તમારું હોવું, મીઠા જળની વાવ, લખવાના

તમારો ચહેરો નથી આસપાસમાં માટે
નયન કર્યા કરે છે ભીની રાવ, લખવાના

લખી લખીને અમે શું લખીશું માફીમાં?
દલીલ પાંગળી, લૂલો બચાવ લખવાના

છે અંતર આપણી વચ્ચે ભલેને દરિયાનું
અમે તો પત્રમાં કેવી છે નાવ લખવાના

-હેમંત

નજીક આવે છે એ મારી ને અડવા પણ નથી દેતી
મને છંછેડીને પાછી ઝગડવા પણ નથી દેતી

કરી વાતો જુદાઈની મને રડમસ કરી મૂકશે
પછી ગમ્મત કરી કહે છે ને રડવા પણ નથી દેતી

હું એની છેડતી કરનાર પર ગુસ્સો કરું ત્યારે
એ ઝાલી બાવડું રોકે છે લડવા પણ નથી દેતી

જુદાઈની પળે જળ આંખના ખૂણે તો બાઝે છે
પણ એ આંસુ નયનમાંથી દદડવા પણ નથી દેતી

ધરી ધીરજ ઘણી તો પણ મને એ મારી ધીરજના
ફળો મીઠા નથી દેતી ને કડવા પણ નથી દેતી

કહે છે મિત્ર છો મારા તમે સૌથી કરીબી પણ
નથી એ પ્રેમમાં પડતી ને પડવા પણ નથી દેતી

- હેમંત

ભાસ ચાલે છે, રાસ ચાલે છે
કંઈક અજબ આસપાસ ચાલે છે

કાળના ગર્ભમાં આ ઘટનાઓ
ક્યાંથી પહોંચી, તપાસ ચાલે છે

જાત બાળુ છું જાતને જોવા
અંદર એનો ઉજાસ ચાલે છે

ક્યાં પકડમાં એ પાંચ આવે છે
એ જ અજ્ઞાતવાસ ચાલે છે

થોડો મેલો તો હું થવાનો છું
જ્યાં સુધી આ લિબાસ ચાલે છે

શૂન્યમાંથી બન્યો છું હું હેમંત
શૂન્ય બનવા પ્રયાસ ચાલે છે

- હેમંત

ગોરા લોકો અમારા દેશમાં વેપાર કરવા આવ્યાં
અને રાજા બની બેઠાં

રાજા બન્યાં પછી એમણે બધાને શિક્ષણ આપ્યું
બધાને શિખવાડ્યું “એક ને એક બે”

આમ તો અમનેય આવડતું’તું થોડું ઘણું
પણ એમણે બધ્ધા…ને શિખવાડ્યું
“એક ને એક બે”

પછી “એક ને એક બે” ના જોર પર એમણે ઘણું બધું કર્યું
રેલવે લઈ આવ્યાં, સિનેમા લઈ આવ્યાં, રેડિયો લઈ આવ્યાં, યંત્રો લઈ આવ્યાં
બધું “એક ને એક બે” ના જોરે ચલાવ્યું

અને એ જોરનો એટલો બધો શોર કર્યો કે
અમે માની લીધું કે બસ આખી દુનિયા એટલે આટલું જ છે
“એક ને એક બે”

એ ગયાં, પણ અમારી આંખોને પૂર્ણપણે આંજીને ગયા
“એક ને એક બે”ની ઝાકઝમાળથી

“એક ને એક બે” નો ખેલ હજુ ચાલું જ છે
ટીવી, ફ્રીઝ, એસી, ગાડીઓ, વિમાનો, રોકેટો, અવકાશયાત્રા, કમ્પ્યુટર્સ, ઇન્ટરનેટ …

આજે અમને બસ એટલું જ યાદ છે, એટલું જ ખબર છે
“એક ને એક બે”
અને અમે ભૂલી ગયા છીએ
કે આંગળીના વેઢે થઈ શકતી આ ગણતરીથી ઊંડી
એક દુનિયા છે
એ ગણનારાની અંદરની દુનિયા
અમને ખબર જ નથી કે એવું કંઈક હોઈ શકે

કારણ કે અમે
અમારી સંસ્કૃતિ પર થયેલા બળાત્કારમાંથી પેદા થયેલી સંતાનો છીએ
કૃષ્ણ, બુદ્ધ અને મહાવીર પેદા કરનારી અમારી મા
અમને સાવ useless લાગે છે

અમને બસ એક જ વાત ગમે છે, સાચી લાગે છે
અમારા ગોરા બાપે અમારા મનમાં ઊંડે સુધી
ઘાલી-ઘુસાડી દીધેલો મંત્ર
“એક ને એક બે”

-હેમંત પુણેકર

મયભરી મદમસ્ત આંખો છે, શરાબી ભૂલ કર
એના હોઠોને અડીને એક ગુલાબી ભૂલ કર

સરહદો પાંપણની તોડી, એ વસી ગઈ સ્વપ્નમાં
જો, પહેલ એણે કરી, તું બસ જવાબી ભૂલ કર

ભૂલ બુજદિલ આગિયા જેવી તો પકડાઈ જશે
જા, તું ખૂલ્લેઆમ જઈને આફતાબી ભૂલ કર

ચહેરો દેખાડી અરીસો રોજ રંજાડે તને
તું પણ એને છળ કદી, જા, એક નકાબી ભૂલ કર

ઉરમાં ઈચ્છાઓને જણતું એક ધબકતું યંત્ર છે
એના તાબે ના થવાની ઇન્કિલાબી ભૂલ કર

-હેમંત

કાબૂ રહ્યો છે ક્યાં હવે દિલના સુકાન પર
આવી ચડે છે નામ એ મારી જબાન પર
 
સ્મિત આપી, ફોસલાવીને, ગેબી વિમાન પર
લઈ જાય છે એ આંખોને સ્વપ્નિલ ઉડાન પર
 
મહેમાન થઈને મહાલે છે શમણામાં ટેસથી
એને ખબર શું વીતે છે આ મેજબાન પર
 
શરબતમાં પીવડાવું ને એ પ્રેમમાં પડે
ભૂકી મળે છે એવી ક્યાં કોઈ દુકાન પર
 
રસ્તો કયો મેં લીધો હવે શું ફરક પડે
રસ્તા બધા જ જાય છે એના મકાન પર
 
પાગલ થવાનું પરવડ્યું હેમંત પ્રેમમાં
શાણા બધા લડે છે, જો ગીતા કુરાન પર

-હેમંત

જે અહીં ચાલે છે એ સમજુ છું ગાફેલ નથી
બસ એ બદલી શકું હું એટલો કાબેલ નથી

મારા પર મારા કતલનો કર્યો આરોપ તમે
કેમ સાબિત કરું કે એમાં હું સામેલ નથી

છીંડે ચડવામાં હું પકડાઈ ગયો છું બાકી
ચોર શું આપના મનમાંય છુપાયેલ નથી

કેવો અળખામણો થઈ જાય છે સીધો માણસ
સાચુ બોલે છે જમાનાનો એ ખાધેલ નથી

વ્યાપ મારો મને જોવા નથી દેતો બાકી
એવું ક્યાં છે કશું કે જેમાં એ વ્યાપેલ નથી

-હેમંત

મન ભલેને રહે બીમાર, ચલાવો છો તમે
ને સતત દેહના શણગાર ચલાવો છો તમે

અમને આપીને કસમ ધાર્યું કરાવી લો છો
પ્રેમની આડમાં વ્યાપાર ચલાવો છો તમે

સામી છાતીએ કદી એની ચમક દેખાડો
પીઠ પાછળથી શું તલવાર ચલાવો છો તમે

એ નિરાકાર છે એ વાત વિસારે પાડી
એના નામે ઘણા આકાર ચલાવો છો તમે

એ શું આધાર હવે કોઈને આપી શકશે
ટેકા લઈ-લઈને જે સરકાર ચલાવો છો તમે

-હેમંત

છૂપાવીને તમારી યાદનો મકરંદ રાખીશું
હૃદયના પુષ્પમાં એને સદા અકબંધ રાખીશું

જુદાઈ આપની અમને પળેપળ બાળશે ત્યારે
મિલન સ્વપ્નો મહીં માણી અગનને મંદ રાખીશું

તમારું મુખ નિરખવામાં ઉઘાડી રહી જતી આંખો
હવેથી એ છબી જોવા નયનને બંધ રાખીશું

કિતાબોમાં સુકાયેલા ફૂલો પર હાથ ફેરવતા
સ્મરણને પણ સહજ પંપાળવાનો છંદ રાખીશું

મળી જઈશું જો રાહોમાં તો આંખોથી અડી લઈશું
અછડતી છેડતીનો એટલો સંબંધ રાખીશું

-હેમંત

થોડાક શબ્દાર્થઃ

મકરંદ -> ફૂલનો પરાગ રસ
છંદ -> શોખ

દર્દમાં જળની પણ રાહ ફંટાઈ ગઈ
મન સળગતું રહ્યું, આંખ ભીંજાઈ ગઈ

છાતીમાં ડાબે પથ્થર જડ્યા જોઈને
ઈંટની આ દિવાલોય ડઘવાઈ ગઈ

પત્ની વહુ માના પાત્રોમાં પીસાઈને
એક સ્ત્રીની હયાતી જ ખરડાઈ ગઈ

વાત એની હતી મારી વાતોમાં પણ
એ મળી, કે તરત વાત બદલાઈ ગઈ

એ મળી સ્વપ્નમાં બસ ઘડીભર અને
ઉત્સવી ઠાઠમાં રાત ઉજવાઈ ગઈ

- હેમંત

અમે જાત સાથે જ જોડાઇ જાશું
બની શૂન્ય સર્વત્ર ફેલાઇ જાશું

ફરે દસ દિશાઓ દિશાહીન થઇને
અમે કેન્દ્રમાં એમ સંતાઇ જાશું

મળે શેર અમને જરી બોલકો, જો
અમે મૌન કરવતથી વ્હેરાઇ જાશું

અમે આશ ના તાંતણે શ્વાસ ગૂંથ્યાં
જો તૂટે એ તંતુ તો ગુંગળાઇ જાશું

પછી શોધ જેવું ન બચશે કશું પણ
તને શોધવામાં જો ખોવાઇ જાશું

તને શોધવામાં જો ખોવાઇ જાશું
અમે જાત સાથે જ જોડાઇ જાશું

-હેમંત

ઝાકળને ઝુલ્ફોમાંથી દૂર કરવાના બહાને
ઊભી હોય બારીએ તું
અને પવનની ઠંડી તોફાની લહેરખી બનીને
તને અડી લઉં!

રોમાંચિત હોય તું
અને તારા રોમછીદ્રો વાટે પ્રવેશું તારા મનમાં
વિચારોનું વાવાઝોડું બનીને,

તને તારાથી લૂટીને લઈ આવું
અને તારા ખાલીપામાં
ભરી દઉં મારી જાતને!

- હેમંત

શબ્દમાં રણક્યાં કર્યું એ શું હતું
કાળજે સણક્યાં કર્યું એ શું હતું

અળગું કરવાની કસમ લેવા છતાં
મનને જે વળગ્યા કર્યું એ શું હતું

ઠારવાને જલ નહીં લોહી વહ્યું
તોય જે સળગ્યા કર્યું એ શું હતું

વિશ્વ જીતીને લઈ આવ્યા તમે
તોય મન ઝંખ્યા કર્યું એ શું હતું

સુખની સુંવાળી નરમ ચાદર મહીં
શૂળ શું ડંખ્યા કર્યું એ શું હતું

-હેમંત

કાચની શું આર છે ને કાચની શું પાર છે
છેતરે છે આંખને પ્રતિબિંબની વણજાર છે

લાખ આયાસો છતાં આ આંખ ઊઘડતી નથી
પાંપણોમાં પાંગરેલો સ્વપ્નનો આજાર છે

જ્યાં સુધી તૂટ્યો નથી એ ખૂબ લીસ્સો લાગશે
પણ સુંવાળા સ્પર્શ ઓથે ગુપ્ત કાતિલ ધાર છે

બિંબમાં પ્રતિબિંબમાં છે, સત્ય શું? આભાસ શું?
કાચની છો કઇ તરફ એના ઉપર આધાર છે

જિંદગીભરની કમાણી આ રહી હેમંત જો
ચંદ આ અશઆર છે ને કાચનો ભંગાર છે

-હેમંત

થોડાંક શબ્દાર્થઃ

આયાસઃ પ્રયત્ન, આજારઃ બીમારી
અક્સઃ પ્રતિબિંબ, અશઆરઃ શેરનું બહુવચન