મેં અનુવાદ કવિતા પર મોકલી આપ્યો. ત્યારબાદ આ અનુવાદ સંદર્ભે કવિશ્રી વિવેક કાણેના સંપર્કમાં હતો અને એમણે કેટલાક ફેરબદલ સૂચવ્યા. આ સંદર્ભમાં રઈશભાઈ સાથે પણ સરસ ચર્ચા થઈ.

ત્યારબાદ આ ગઝલ વિશે મારા એક સંબંધી સાથે વાત થઈ. તેઓ મરાઠી કવિતા-ગઝલના રસિયા છે. એમણે મને જણાવ્યું કે વિંદા અને એમના ઘણા સમકાલીન મરાઠી કવિ સમાજવાદી વિચારધારાના હતા અને એટલે જ ધાર્મિક/અધ્યાત્મિક પરંપરાના વિરોધી પણ ખરા. આ વાતને ધ્યાનમાં રાખીને જ્યારે વિંદાની ગઝલ ફરી વાંચી ત્યારે એની આખી બાની જ બદલાયેલી લાગી અને ધ્યાનમાં આવ્યું કે પહેલા જે અનુવાદ કર્યો હતો એમાં ઘણી ભૂલો રહી ગઈ છે. અરે મક્તાનો જૂનો અનુવાદ તો મૂળ મરાઠી શેર કરતાં ઊલટી જ વાત કરે છે. આખી ગઝલમાં કવિ પરંપરાગત-અધ્યાત્મિક સાવધતા અને શ્રેયનો વિરોધ કરીને “બિન્દાસ” જીવવાની વાત કરે છે.

તો વરિષ્ઠ કવિમિત્રોનાં સુચનોને આધારે, કવિની વિચારાધારાને અનુરૂપ નવો અનુવાદ અહીં પોસ્ટ કરું છું. આપના વિચાર જણાવજો.

વિંદાની મૂળ ગઝલ:

કવિતામાં છપાયેલ અનુવાદ અને મઠારેલ અનુવાદ:

કોઈ ઉલ્કા તો કોઈ ધૂમકેતુ
તો કશે ધ્રૂવ શા અચલ મિત્રો

આપે દાબી લીધી જમીન, પછી
બસ ચણું છું હવામહલ મિત્રો

એક સફળતા મેં જોઈ નાનકડી
ને પછી જોયા ચલવિચલ મિત્રો

સૂકું વન થરથરે છે એ ખબરે
થઈ ગયા છે અનિલ-અનલ મિત્રો

કેમ ફિક્કું હસી દીધુ તે પ્રભુ?
મેં તો માગ્યા છે બસ સરલ મિત્રો

- હેમંત પુણેકર

છંદોવિધાનઃ ગાલગા ગાલગાલ ગાગાગા/ગાલલગા

જરી અમથી છે વાત મારી તમારી
છતાં સૌ વધારી વધારી કરે છે

હવે મારા મિત્રો, રહ્યાં ક્યાં છે મારા?
મળે છે મને, વાત તારી કરે છે

આ ઝાકળને આવી, તુજ આંસુની ઈર્ષા
જે ફૂલોથી કોમળ સવારી કરે છે

સુકોમળ સપન તે છતાં ઊગવાનાં
તું શું પથ્થરોની પથારી કરે છે!

મહેકતી પળો છે, બહેક મન મૂકીને
બધું શું વિચારી વિચારી કરે છે

અચાનક મળી તું, અવાચક છું હું, પણ
હૃદય હર્ષની ચિચિયારી કરે છે

- હેમંત પુણેકર

છંદોવિધાનઃ લગાગા લગાગા લગાગા લગાગા

ખોરડું છૂટ્યું અમે તો મહેલમાં આવી ગયા
સત્યથી તદ્દન જુદા આ ખેલમાં આવી ગયા
દિનનાં અજવાળામાં જે સૂતાં’તાં પાંપણને ખૂણે
રાત – આંખો બંધ – શમણાં ગેલમાં આવી ગયાં
_____________

સાચુ બોલે છે કૉણ ગઝલોમાં
બધા નાખે છે મૉણ ગઝલોમાં
એને સમજાશે તુજ વ્યથા હેમંત
જેણે રેડ્યું હો શોણ ગઝલોમાં

- હેમંત પુણેકર

શોણ -> લોહી

મલમલી યૌવન આ મારું તું સવારે ઓઢજે
મારા ખુલ્લા કેશમાં તું ખુદને ખોઈ બેસજે

લાગતા ઠંડી ગુલાબી, લખલખુ આવ્યું હો એમ
ઓગળુ તારામાં હું, તું મુજમાં ઓગળતો જજે

કંપતા મારા આ તનનાં તાર ઝંકૃત થાય એમ
રેશમી સ્પર્શો વડે સંગીતના સૂર છેડજે

મારી બાંહોમાં સવારે જાગજે મારા સખા
હું જગાડુ સહેજ ત્યારે તું મને વળગી જજે

મૂળ મરાઠી ગઝલઃ

मलमली तारुण्य माझे तु पहाटे पांघरावे
मोकळ्या केसात माझ्या तु जीवाला गुंतवावे

लागुनि थंडी गुलाबी शिरशिरी यावी अशी ही
राजसा माझ्यात तू अन मी तुझ्यामाजी भिनावे

कापर्या माझ्या तनूची तार झंकारून जावी
रेशमी संगीत स्पर्शाचे पुन्हा तु पेटवावे

रे तुला बाहुत माझ्या, रूपगंधा जाग यावी
मी तुला जागे करावे, तू मला बिलगून जावे

સાચુ બોલ્યો તો વગોવાઈ ગયો
જૂઠ કહેવા જતાં પકડાઈ ગયો

સાવ ખૂણામાં મને નાખી દઈ
પૂછે છે “કેમ તું નંખાઈ ગયો?”

રોજ બદલ્યો મને થોડોથોડો
ને હવે કહે છે “તું બદલાઈ ગયો”!

એનું પથ્થરપણું વધતું જ ગયું
પાંચ માણસમાં જે પૂજાઈ ગયો

જે સતત સ્વપ્નમાં રમમાણ રહ્યો
આખરે ઊંઘતો ઝડપાઈ ગયો!

- હેમંત પુણેકર

છંદોવિધાન:- ગાલગા ગાલલગા ગાલલગા/ગાગાગા

પણ મારે વાત કરવી છે ગઝલ લખતા-લખતા જડેલા એવા કેટલાક શેરની જે અલગઅલગ કારણોસર રદબાતલ કરવા પડ્યાં કે સ્વરૂપમાં ખૂબ જ બદલાઈ ગયા. એક એવા મૂર્તિકાર જેવી મારી હાલત છે, જે એક આખા પથ્થરમાંથી મૂર્તિ કંડારી લોકોને બતાવે તો છે, પણ મૂર્તિ બનાવતી વખતે પથ્થરનો જે ભાગ કરચો રૂપે નીકળી ગયો એના પર પણ એટલો જ પ્રેમ કરે છે જેટલો એ મૂર્તિ પર કરે છે.

આ શેર નીકળી ગયા એનું મુખ્ય કારણ તો એ જ હતું કે તેઓ જે-તે ગઝલના ભાવપ્રવાહ સાથે (મૂડ સાથે) ચાલે એવા ન હતાં. ક્યારેક રમુજી તો ક્યારેક સંજીદા. પણ શેર તરીકે એમની પણ એક મજા છે. ભાષણ બહુ થયું, તમે વાંચવાનું છોડી દો એ પહેલા થોડા ઉદાહરણ જ લઉં:

લલગાગા લલગાગા ગઝલમાં એક શેર સુઝ્યો હતો અને કેમે કરીને એને જવા દેવાની ઈચ્છા નહોતી:

આંખોના ઉલાળા અને અડીએ તો બખાળા
અમથા આ વિનયનું લલગાગા લલગાગા

પણ ગઝલ એ એક શિષ્ટ કાવ્યપ્રકાર છે એમાં આવા ઉલાળા-બખાળા ના કરાય. તેથી આ જ શેર સભ્ય ભાષામાં નીચેના સ્વરૂપને પામ્યો અને ગઝલમાં સ્થાન મેળવી શક્યો:

આંખોમાં નિમંત્રણ અને શબ્દોમાં નિયંત્રણ
ઈચ્છાનું વિનયનું લલગાગા લલગાગા

તો ભાસ ચાલે છે… ગઝલનો ભાવ આધ્યાત્મીક છે એમાં વળી શૃંગારરસથી ભરપૂર એવો આ શેર તો રદ જ કરવો પડ્યોઃ

પડદા પાછળ છે અડધો ચહેરો એ
એક ગ્રહણ ખંડગ્રાસ ચાલે છે

વ્યાપાર ચલાવો છો તમે ગઝલમાં મેં નીચેનો શેર જ્યારે મારી પત્નીને સંભળાવ્યો તો એણે કહ્યું કે આવું બધું લખીશને તો લોકો મારવા આવશે.

મંદ મલક્યા કરો છો શેષ ઉપર પોઢીને
આ કઈ રીતથી સંસાર ચલાવો છો તમે

બીજા મારશે એ પહેલા પત્ની મારશે એ જ બીકે શેષશાયી વિષ્ણુને ગઝલથી દૂર રાખવા પડ્યાં.

સમજી શકું છું વાળી ગઝલમાં નીચેનો શેર સુઝ્યો ત્યારે ઘણી વાર સુધી હસતો જ રહ્યોઃ

લખાયા છે લલાટે લેખ લાંબા
તમારી ટાલને સમજી શકું છું

કેટલાક સુંદર શેર લખાઈ તો ગયા પણ એમની ગઝલ હજુ પૂરી નથી થઈ શકી. જેમ કે,

યાદો થઈ ન મ્યાન તમારા ગયા પછી
ઘાયલ છે વર્તમાન તમારા ગયા પછી

પકડીને પી જશો તો નયનથી વહી જશે
એ ઝાંઝવાનું જળ છે, કોઈને પચ્યું નથી

આવા તો ઘણા બીજા શેર છે પણ એમની વાત ફરી ક્યારેક.

હેમંત પુણેકર

આ પવન લપટાય છે ચહેરા ઉપર?
કે આ તુજ પાલવની રેશમ-સોડ છે?

સૂર્યને પણ એક દિન પડકારશું
કોડિયાને કેવાકેવા કોડ છે!

લાગે છે આગળ હવે રસ્તો નથી
જિંદગીનો આ તે કેવો મોડ છે?

ઠોકરો ખાઈ શીખેલો કાચ છું
તડથી બચવાની કલા તડજોડ છે

-હેમંત પુણેકર

છંદોવિધાનઃ ગાલગાગા ગાલગાગા ગાલગા

છેલ્લાં ત્રણ વર્ષથી ગઝલ ક્ષેત્રે જે કામ કરું છું એ વિશે તો આપ જાણો જ છો. ૨૦૦૯માં એ કામની નોંધ બ્લૉગજગતની બહાર પણ લેવાઈ. કવિતા જેવા પ્રતિષ્ઠિત દ્વૈમાસિકના દિવાળી અંકમાં મારી ૮ ગઝલોને સ્થાન મળ્યું તેમજ કવિતાના તંત્રી શ્રી સુરેશ દલાલ સાહેબે એમાંની બે ગઝલોનો સમાવેશ દિવ્યભાસ્કરની રવિપૂર્તિમાં એમની કૉલમ “હયાતીના હસ્તાક્ષર”માં કર્યો. આ આનંદની બાતમી આપની સાથે વહેંચવા માગુ છું.

હેમકાવ્યોના માધ્યમથી હું ગઝલક્ષેત્રે સારુ કામ કરી શક્યો એ તમામ બ્લૉગરો અને વાચકોના સાથ, સહકાર અને પ્રોત્સાહનને કારણે જ શક્ય બન્યું છે. આપનો જેટલો આભાર માનુ ઓછો જ છે. સવિશેષ આભાર મારા ગુરુમિત્રો ડૉ. વિવેક ટેલર, મુહમ્મદઅલી “વફા”, જુગલકિશોર વ્યાસ, હિમાંશુ ભટ્ટ અને ડૉ. રઈશ મનીઆરનો જેમના વગર આ ત્રણ વર્ષની ગઝલયાત્રા સંભવ ન હતી.

વધુ લખલખ કર્યા વગર આપની સાથે એ રચનાઓ વહેંચું છું જેમને “કવિતા” અને હયાતીના હસ્તાક્ષરમાં સ્થાન મળ્યું:

(તમે ઝંખો છો એ મૃગજળ….)

હેમંત હેમંત

(દુઃખીને ન્યાલને…        પ્રણયભીની યાદો…)

Hemant

(એમ થોડો લગાવ…          જે અહીં ચાલે છે…)

Hemant

(ક્યાં કહું છું કે ફૂલછાબ….    ઊપડતી જીભ અટકે છે….)

Hemant

(ડર ન હેમંત રીત બદલવામાં…)

Hemant

(ડૉ. મુકુલ ચોક્સી સાથે કવિતાઓ અને ફોટો છપાશે એવો સ્વપ્નેય ખ્યાલ નહોતો)

Hemant

(૬ ડિસેમ્બર દિવ્યભાસ્કરની રવિપૂર્તિમાં “હયાતીના હસ્તાક્ષર”)

મંઝિલો જાય છોને ચૂલામાં
અમને ગોઠી ગયું છે રસ્તામાં

એને ભીંજાતી જોયા કરવાની
પાણીપાણી થવાનું વર્ષામાં

કંઈક કાંટાળી યાદો ભોંકાઈ
ફૂલ શો એક ચહેરો સ્મરવામાં

એ હકીકત હશે કે બીજુ કંઈ
સપનું આવે કદી જો સપનામાં!

- હેમંત

છંદવિધાનઃ ગાલગા ગાલગાલ ગાલલગા/ગાગાગા

*મત્લા -> ગઝલનો પ્રથમ શેર.
સામાન્યતઃ ગઝલના છેલ્લા શેર (મક્તામાં) કવિનું નામ આવે એવી પ્રથા છે.

અમારા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં આંસુ?
તમારી ઢાલને સમજી શકું છું

અધર અડવા જતા સામા મળેલા
ગુલાબી ગાલને સમજી શકું છું

ફૂંટી નીકળ્યો છે પાંપણમાં અનાયાસ
નકામા ફાલને સમજી શકું છું

બધે હોવા છતાં ક્યાંયે ન હોવું
હવાના હાલને સમજી શકું છું

-હેમંત

છંદવિધાનઃ લગાગાગા લગાગાગા લગાગા

વિરહનો તણાવ આ સમય પર પણ આવ્યો
કે એકેક પળ એક પ્રહર થઈ ગઈ છે

મિલન આપણું ક્યાં છૂપું રહી શકે છે?
હવા પણ હવે ગુપ્તચર થઈ ગઈ છે

મને જોઈને ફૂલ જેવું હસો છો
તો મારીયે વૃત્તિ ભ્રમર થઈ ગઈ છે

કવન ક્યાં છે? આ તો પ્રણયઊર્મિઓ છે
અનાયાસ જે માપસર થઈ ગઈ છે

કોઈ દાદ આપે ન આપે ગઝલને
તમે સ્મિત આપ્યું, કદર થઈ ગઈ છે

- હેમંત

છંદવિધાનઃ લગાગા લગાગા લગાગા લગાગા

માપસર –> છંદમાં હોવું
કવન –> કાવ્ય

નક્ષત્ર, ગ્રહો, સૂર્ય, શશી – શબ્દ ગગનનાં
ને અસ્ત-ઉદયનું લલગાગા લલગાગા

ટકટકતો નથી એ હવે ઘડિયાળના કાંટે
ખળખળવું સમયનું લલગાગા લલગાગા

તૂટતો રહે, જોડાતો રહે દૃષ્ટિનો સેતુ
ભય મિશ્ર પ્રણયનું લલગાગા લલગાગા

આંખોમાં નિમંત્રણ અને શબ્દોમાં નિયંત્રણ
ઈચ્છાનું-વિનયનું લલગાગા લલગાગા

યાદોના ભરાવાનો આ કાગળ પર ઉતારો
સંચય અને વ્યયનું લલગાગા લલગાગા

શબ્દોથી બને પંક્તિ, તૂટે પંક્તિથી શબ્દો
સર્જન ને વિલયનું લલગાગા લલગાગા

મુજ મૌનનું ઐશ્વર્ય બન્યું શબ્દનો વૈભવ
સંધાન ઉભયનું લલગાગા લલગાગા

“હેમંત” રદિફ, કાફિયા રમતા રહે મનમાં
બાકીના વિષયનું લલગાગા લલગાગા

- હેમંત

છંદવિધાનઃ ગાલગા ગાલગાલ ગાગાગા/ગાલલગા

છંદવિધાનઃ ગાલગાગા ગાલગાગા ગાલગાગા

ક્યાં એ આપે છે છૂટ્ટો દોર કદી
હલકો હલકો તણાવ રાખે છે

ફૂલ શી જાત રક્ષવા માટે
કાંટા જેવો સ્વભાવ રાખે છે

એ તો દબડાવવા સમંદરને
ફક્ત કાગળની નાવ રાખે છે

ભૂલી ગઈ છે સુગંધી ઘટનાઓ
યાદ એક અણબનાવ રાખે છે

- હેમંત

છંદવિધાનઃ ગાલગા ગાલગાલ ગાગાગા/ગાલલગા

ઘણા વર્ષો થયાં, હું આ શહેરમાં હૂંફ શોધું છું
અહીં જેને મળુ છું, સાવ ઠંડોગાર લાગે છે

ફડક ડૂબી જવાની મનમાં પેસી જાય છે ત્યારે
તણખલું એક પણ દેખાય તો આધાર લાગે છે

ટકોરા મારવા દે, શક્ય છે એનું ઉઘડવું પણ
તું જેને ભીંત સમજ્યો છે, મને એ દ્વાર લાગે છે

સૂરજ સાથે મિલાવી આંખ એની આ અસર થઈ છે
બીજે ક્યાંયે નજર નાખું છું, બસ અંધાર લાગે છે

નયનમાં અશ્રુ આવે છે તો એ વાતે હસી લઉં છું
ચલો ક્યારેક તો આ આંખ પાણીદાર લાગે છે!

- હેમંત

તું તારવી લે તર્કથી વૈફલ્ય તર્કનું
બુદ્ધિ પછી પ્રવાસમાં વ્યત્યય નહીં કરે

શ્રદ્ધાથી મળતા શબ્દને તું આચરણમાં મૂક
શબ્દો શું કામના જો તું પ્રત્યય નહીં કરે

જાતે જગાડ દૃષ્ટિમાં હેમંત દિવ્યતા
વર્ણન આ યુદ્ધનું કોઈ સંજય નહીં કરે

- હેમંત

છંદ-વિધાનઃ ગા ગાલગાલ ગાલલગા ગાલગાલ ગા

થોડાંક શબ્દાર્થઃ

પ્રત્યય – જાત-અનુભવ
વૈફલ્ય – વિફળતા, નિરર્થકતા
વ્યત્યય – રૂકાવટ

કારણ આપવામાં આવ્યું
કે મને તૈયાર કરવામાં આવી રહી હતી
મારે એક દિવસ “મારા પોતાના” ઘરનો હિસ્સો બનવાનું હતું
એ ઘરના તડકા છાયા સહેવાની તાકાત તો મારામાં હોવી જોઈએને!

અને પછી એક દિવસ હું આવી
“મારા પોતાના” ઘરે

અને આ “મારા પોતાના” ઘરના લોકોને
તડકો, ઠંડી અને વરસાદથી બચાવવા માટે
હું જડાઈ ગઈ ક્યાંક
આ ઘરની દિવાલોમાં

ઘરના બધાનું જીવન સરળ બને એટલા માટે
મેં એક ખડતર જીવન જીવ્યાં કર્યું

અને આ “મારા પોતાના” ઘરમાં
ભાગ્યે જ કોઈને ખ્યાલ છે
કે મારું પોતાનું,એમનાથી અલગ
કોઈ અસ્તિત્વ છે, હોઈ શકે કે હોવું જોઈએ

એમની વાત જવા દો
આટલા વર્ષો પછી
મનેય પાકો ખ્યાલ નથી કે
મારું એમનાથી અલગ કોઈ અસ્તિત્વ છે કે નથી

બધાને એમ છે
કે આ રીતે જીવવું એ જ તો મારું કર્તવ્ય છે
આ જ તો છે આપણી
હજારો વર્ષોની પરંપરા

મને ઓળખી?

હું છું
આ દેશના લાખો ઘરોમાં જોવા મળતી
“પોતાના” ઘર માટે
એ જ ઘરની દિવાલોમાં ક્યાંક જીવંત ચણાઈ ગયેલી
એક ઈંટ

- હેમંત

દૃશ્ય જે દેખાય છે, એવું જ છે, એવું નથી
આપણી દૃષ્ટિમાં પણ ક્યારેક ખામી હોય છે

આંખના કાંઠે તો બસ બે-ચાર બિન્દુ ઊભરે
મનના દરિયે જ્યારે એક આખી ત્સુનામી હોય છે

સૂર્ય શો હું, આથમીને, સત્ય એ સમજી શક્યો
માત્ર ઉગતા સૂર્યને સૌની સલામી હોય છે

નામ પાછળ જિંદગીભર દોડવું એળે જશે
આખરે જે જાય છે એ તો “ન-નામી” હોય છે

- હેમંત

છંદ-વિધાનઃ ગાલગાગા ગાલગાગા ગાલગાગા ગાલગા